Atroficzne zapalenie pochwy

lek. med. Robert Makowski

specjalista ginekolog-położnik

13 maja 2017

Spis treści:
Atrofia narządów układu moczowo-płciowego
Objawy kliniczne
Atroficzne zapalenie pochwy – choroba przewlekła
Leczenie hormonalne
Leczenie niehormonalne

Menopauza wiąże się z ograniczeniem funkcji endokrynnej jajników, co skutkuje spadkiem stężeń hormonów płciowych pochodzenia jajnikowego – w szczególności estrogenów. Niedobory steroidów płciowych prowadzą do zmian w narządach płciowych i dolnym odcinku układu moczowego, czyli do atrofii urogenitalnej (urogenital atrophy), która obejmuje również pochwę. Atroficzne zapalenie pochwy, zwane też zanikowym zapaleniem pochwy lub starczym zapaleniem pochwy, to – obok objawów wazomotorycznych – najuciążliwszy problem pacjentek w okresie pomenopauzalnym.

Atroficzne zapalenie pochwy

Atrofia narządów układu moczowo-płciowego

 
Większość objawów pomenopauzalnych to konsekwencja hipoestrogenizmu. Hormony sterydowe silnie oddziałują na pochwę, zwłaszcza na jej błonę śluzową. Zmiany hormonalne prowadzą do atrofii nabłonka błony śluzowej pochwy, wzrostu pH i zmiany składu fizjologicznej flory bakteryjnej.

Atrofia nabłonka pochwy skutkuje powstawaniem w nim szczelin, które mogą bezpośrednio przyczyniać się do rozwoju zanikowego zapalenia pochwy. Sam narząd staje się krótszy, węższy, a jego ściany tracą napięcie i elastyczność. Sklepienia pochwy wygładzają się, a nabłonek łatwo ulega uszkodzeniom mechanicznym. Pacjentki skarżą się na suchość, pieczenie i świąd pochwy i sromu. Do ustalenia stopnia nasilenia atrofii pochwowej wykorzystuje się tzw. skalę Glorii Bachmann.

Atrofia urogenitalna dotyczy nie tylko pochwy, ale wszystkich narządów układu moczowo-płciowego. Zmiany prowadzą m.in. do atrofii nabłonka cewki moczowej, sromu i łechtaczki. Dochodzi do spłaszczenia wzgórka łonowego, utraty wilgotności warg sromowych oraz utraty owłosienia łonowego.

Atrofia urogenitalna wyjątkowo niekorzystnie wpływa na stan zdrowia pacjentek. Może wiązać się z nietrzymaniem moczu, nawrotowymi zakażeniami pochwy, sromu, cewki i pęcherza moczowego. U blisko 50 proc. pacjentek z zanikowym zapaleniem pochwy występuje dysuria.

Objawy kliniczne

 
Hipoestrogenizm to podstawowy czynnik etiologiczny atroficznego zapalenia pochwy.

Zwykle pierwszym objawem zmian zachodzących w układzie moczowo-płciowym jest suchość pochwy, która wynika z zaburzeń produkcji śluzu przez gruczoły błony śluzowej pochwy i kanału szyjki macicy. Utrata wilgotności pochwy powoduje dyspareunię, ale wydzielanie mniejszych ilości śluzu wpływa również na zmianę pH pochwy i zanik fizjologicznej flory bakteryjnej.

Wykładnikami zmian zanikowych pochwy są bladość i ścieńczenie nabłonka wyściełającego, który po menopauzie składa się tyko z paru warstw komórek podstawnych. Pojawia się skłonność do powstawania wybroczyn i płytkich owrzodzeń nawet przy nieznacznych urazach pochwy. Występują też plamienia i krwawienia z dróg rodnych po stosunkach płciowych.

Atroficzne zapalenie pochwy – choroba przewlekła

 
Niskie stężenie estrogenów zaburza system obronny, w konsekwencji pochwa staje się bardziej podatna na zakażenia, zwłaszcza patogenami migrującymi ze sromu i okolic odbytu – głównie bakteriami Streptococcus sp., Enterococcus sp., Escherichia coli. Często zakażeniom pochwy towarzyszą infekcje cewki, pęcherza moczowego i bakteriuria.

Objawy atroficznego zapalenia pochwy, w przeciwieństwie do objawów naczyniowo-ruchowych, nie ustępują z upływem czasu – przeciwnie, choroba wykazuje duże tendencje do progresji. Pacjentki powinny mieć świadomość, że to schorzenie przewlekłe, które wymaga długotrwałego leczenia.

Na zanikowe zapalenie pochwy najczęściej cierpią kobiety między 5. a 7. dekadą życia, jednak w niektórych przypadkach choroba rozwija się również w młodszym wieku. Niedobry estrogenu mogą wystąpić u matek karmiących, kobiet po obustronnej owariektomii lub pacjentek leczonych z powodu raka piersi.

Leczenie hormonalne

 
Leczenie atroficznego zapalenia pochwy powinno opierać się przede wszystkim na terapii hormonalnej, uwzględniać zmianę stylu życia i stosowanie preparatów nawilżających.

Estrogenoterapia jest metodą z wyboru leczenia zmian zanikowych pochwy. Leczenie hormonalne obejmuje głównie estrogeny, ale w niektórych przypadkach mogą istnieć wskazania do podawania progestagenów i androgenów.

Estrogeny podaje się miejscowo (dopochwowo) lub ogólnoustrojowo. Leki do stosowania miejscowego są dostępne w postaci kremów, globulek, tabletek i pierścieni dopochwowych. Leki dopochwowe omijają krążenie wrotne i wyróżniają się wyższym stopniem bezpieczeństwa i tolerancji. Miejscowa terapia hormonalna jest zwykle leczeniem pierwszego rzutu, które w krótkim czasie znosi objawy atroficznego zapalenia pochwy.

W leczeniu systemowym z reguły wykorzystuje się niskie dawki hormonów podawanych doustnie lub przezskórnie. Niskodawkowa terapia odznacza się dobrym profilem bezpieczeństwa, rzadszym występowaniem powikłań lub objawów ubocznych.

Leczenie niehormonalne

 
W leczeniu niehormonalnym stosuje się nawilżacze pochwy i lubrykanty, które redukują bolesność podczas kontaktów seksualnych.

Do łagodzenia dolegliwości towarzyszących stanom zapalnym pochwy i sromu (jak pieczenie, świąd, upławy) wykorzystuje się roztwór chlorowodorku benzydaminy, służący do przemywania zewnętrznych narządów płciowych. Lek wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, antyseptyczne i miejscowo znieczulające.

Pacjentkom z atroficznym zapaleniem pochwy zaleca się zmianę stylu życia, przede wszystkim rezygnację z palenia tytoniu, który potęguje katabolizm estrogenów. Pozytywny wpływ na stan błony śluzowej pochwy wywiera regularne współżycie płciowe, poprawiające przepływ krwi przez narządy miednicy mniejszej. Pewną rolę w łagodzeniu dolegliwości związanych ze zmianami zanikowymi pochwy odgrywa również właściwa dieta – uwzględniająca fitoestrogeny oraz wykluczająca produkty, które mogą nasilać objawy (jak pieprz, papryka, czekolada, alkohol). Poza tym należy stosować delikatne środki do higieny intymnej oraz wygodną bieliznę z naturalnych, przewiewnych tkanin.